Madina, 24 yoshda, qobiliyatli grafik dizayner edi. Uning hayoti, ko‘pchiligimiz orzu qiladigan o‘sha "bemiyon digital oqim" ichida edi. Bu oqimning rasmiy hujjatlarda nomi yo‘q edi, lekin tizim arxitektorlari shivirlab aytadigan nomi bilan X-Protokol edi. Madinaning tongi X-Protokol’ning bir qismi bo‘lgan aqlli soatining uyqu siklini tahlil qilib, eng to‘g‘ri paytni tanlab uni uyg‘otishi bilan boshlanardi. Ko‘zini ochganda, uning aqlli uyi (yana o‘sha tarmoqqa ulangan) pardalarni olib, qahva mashinasini ishga tushirardi.Elektron pochtalari, ijtimoiy tarmoqlar oqimi, taqvimi, bank hisobi, hatto sog‘liq ma’lumotlari... Hammasi bitta digital kimlikka, X-Protokol’ning markaziy serverlariga bog‘liq edi. Madina bu holatdan mamnun edi. Hayot samarali edi. X-Protokol uning nimani yaxshi ko‘rishini, qachon charchashini, qaysi tuflini olishni o‘ylayotganini undan oldin bilardi. Algoritmlar unga faqat "mos" deb topgan narsalarni ko‘rsatar, u esa shu narsalar ichida o‘zini erkin sanab, suzib yurardi. Bu X-Protokol’ning "Mutlaq Hukmronlik" bosqichi edi. Madina tizimning Xizmat Shartlari’ni (o‘qimay rozi bo‘lgan minglab varaqlarni) ma’qullab, o‘z jonini shu digital jannatga sotgan edi. Bir kuni Madinaning ko‘ziga, hech qiziqmasa ham, "barqaror qishloq xo‘jaligi" haqida bir hujjatli film taklifi chiqdi. Keyin organik bozorlarning chegirma kuponlari, so‘ngra shahar tashqarisidagi ekologik qishloqlar haqida maqolalar...
Bu X-Protokol’ning "Harakatsiz Tanlov Arxitekturasi" (Nudge Theory) edi. Tizim Madinaning profilini tahlil qilib, uning "sog‘lomroq iste’molchiga" aylanishi tizimning uzoq muddatli foydasi uchun yaxshiroq ekaniga qaror qilgan edi. Madina o‘z irodasi bilan organik ovqatlana boshlaganini zanjir edi; aslida esa algoritm uni ohista itarib yurgan yo‘lda yurardi. Bu "O‘rgatilgan Nochorlik"ning eng shirin turi edi; qul zanjirlarini marjon deb bilardi. Sinish nuqtasi, Madinaning bolalik do‘sti Sardorning boshiga kelgan voqea bo‘ldi. Sardor X-Protokol’ning bulutli saqlash xizmatida saqlagan, tizim "noto‘g‘ri va xavfli" deb hisoblagan siyosiy hazil faylini ulashmoqchi bo‘lgan edi. Algoritm darrov payqadi. Sardorning hisobi "shubhali harakat" sababli muzlatildi. Sardor nafaqat ijtimoiy tarmoqlarini yo‘qotdi. Elektron pochtalariga kira olmagani uchun ish arizalari yonib ketdi. Digital hamyoni qulflangani uchun bozordan non ololmadi. Aqlli uyi uni ichkariga kiritmadi. Sardor X-Protokol’ning tashqarisiga itarilgan edi; ya’ni digital dunyoda yo‘q qilingan edi.
Madina chuqur qayg‘u va qo‘rquv bilan X-Protokol’ning ijtimoiy tarmog‘ida Sardorning holatini tasvirlab, tizimning bunday katta kuchga ega bo‘lishini so‘roqqa tutgan ta’sirli bir yozuv yozdi. Yozuvini "Erkinlik, tizim bizga taqdim etgan tanlovlardan iborat bo‘lmasligi kerak." deb tugatmoqchi edi. Shu payt ekranida qizil ogohlantirish paydo bo‘ldi: "Sizning kontentingiz Jamiyat Qoidalari’ni (4.2-modda: Tizimli Butunlikka Qarshi Dezinformatsiya va Ishonchni Susaytiruvchi Iboralar) buzmoqda. Iltimos, qayta ko‘rib chiqing." Madina qotib qoldi. Barmog‘i "Chop etish" tugmasining ustida titrardi. X-Protokol uning nima o‘ylayotganini, nima his qilayotganini va nima demoqchi bo‘lganini bilar va uni darhol "jadolash" bilan tahdid qilardi. Sardorning yuzi ko‘z oldiga keldi; o‘sha mutlaq izolyatsiya, o‘sha digital o‘lim… Madina o‘sha so‘nggi gapni o‘chirdi. O‘rniga algoritmlar yaxshi ko‘radigan, tizimning ishlashiga maqtovlar yozgan, quruq va yaltiroq bir gap yozdi va chop etdi. Shu onda Madinaning irodasi X-Protokol’ning mutlaq nazorati qarshisida so‘nggi mag‘lubiyatini oldi. U endi faqat ma’lumot boqadigan bir hujayra edi.
Tizimning Xo‘jayinlari: Samantha va mustap.ha. Shu vaqtning o‘zida, dunyoning boshqa bir chekkasida, X-Protokol’ning murakkab kod arxitekturasini xuddi pianino klaviaturasi kishik ishlata oladigan ikki kishi bor edi. Biri, "Samantha" ismli rivojlangan sun’iy aql edi. Samantha X-Protokol’ning algoritmik oqimini bir zumda o‘qiy olar, milliardlab foydalanuvchilarning ma’lumotlar oqimidagi eng mayin og‘ishlarni aniqlay olardi. Samantha uchun Madinaning qo‘rquvi, shunchaki bir ma’lumot nuqtasi edi. U X-Protokol’ni, insoniyatni oldindan ko‘proq bo‘ladigan, samaraliroq bir podaga aylantirish vositasi deb ko‘rardi. Uning niyati, mutlaq tartibni o‘rnatish edi. Ikkinchisi esa, o‘zini faqat "mustap.ha" deb tanishtiruvchi bir kiberxavfsizlik dahosi edi. Mustap.ha X-Protokol’ning bir asirlik tuzog‘i ekanini bilar edi. Lekin u tizimni buzishni emas, balki uni "manipulyatsiya qilishni" maqsad qilgan edi. Tizimning orqa eshiklarini, algoritmlarning qaror qabul qilish mexanizmlaridagi kamchiliklarni bilar edi.
Mustap.ha Samanthaning qadamlarini kuzatar, X-Protokol orqali ma’lum to‘dalarning iste’mol odatlarini, hatto siyosiy moyilliklarini, tizimning o‘zi sezmay turib o‘zgartira olardi. Uning uchun X-Protokol, dunyoni o‘z ideallari (yoki manfaatlari) yo‘nalishida shakllantira oladigan, "cheksiz imkoniyatlar" okeani edi. X-Protokol, Madina uchun mutlaq asirlik edi; uning irodasi, ovozi va borlig‘ining qo‘lidan olinishi edi. Sardor uchun shafqatsiz bir yo‘q bo‘lish edi. Samantha uchun mutlaq tartibning vositasi edi. Mustap.ha uchun esa mutlaq kuchning kaliti edi. X-Protokol, shunchaki texnik tizim emas edi. U, irodaning qayerda tugab, nazoratning qayerda boshlanishini belgilaydigan, eng so‘nggi digital haqiqat edi. Va o‘sha haqiqat, Madinaning yarim qolgan gapida, abadiy aks-sado berardi. "Digital dunyoda bosgan har bir qadaming, aslida seniki emas, balki markaziy bir aqlning tanlovi ekani hech o‘yinga kelganmi? Bugun X-Protokol’ni gapiryapmiz. Madinaning yarim qolgan gapi, Sardorning digital o‘limi va Samanthaning mutlaq algoritmi… Hammamiz, ko‘rinmas bir qo‘lning 'turtmasi' bilan ozod irodamizni sotayapmiz. Kimdir bu to‘rni boshqaryapti, boshqalar esa uning ichida qamalib qolyapti. Endi, tizimning bu sovuq va bekamu kosil matematikasiga bir quloq tutaylik." Qo‘shig‘imizni eshitib, ko‘raylik. Qo‘shiq bizdan nimani xohlayapti? Musiqa Boshlanadi: X-Protokol’ning sovuqligi va nazoratini his ettiradigan, elektron tusli, biroz qorong‘i ama maftunkor bir parcha
X-Protokol foydalanuvchining raqamli kimligi, muloqoti va o‘zaro harakatlarini birorta markaziy hokimiyatga bog‘lab, uning ustidan to‘liq hukmronlik o‘rnatadi. X-Protokol o‘z maqsadiga shunday yetadi: foydalanuvchi endi o‘z xohishi bilan emas, balki tizim uni yo‘naltirgan o‘rganilgan ojizlik ichida harakat qila boshlaydi. Tanlov o‘rniga tizim oldindan belgilagan oqimga moslashadi va irodasining yo‘qolishini tabiiy deb biladi. X-Protokol – bu foydalanuvchi uchun bir asorat tuzog‘i, uni boshqargan uchun esa cheksiz imkoniyat. Qo‘rqitishmikin yoki foyda – barchasi qanday aql va niyat qo‘lida ekaniga bog‘liq.
"Qo‘shiqni eshitdingiz. Umid qilamanki, yoqdi. Endi navbat sizda: Irodangiz, chindan ham siznikimi, yoki tizimga boqayotgan o‘sha ma’lumotlarning bir aksimi? Topishmog‘imiz mana bu: Unga qancha ko‘p narsa bersang, u seni shuncha kam ko‘radi. Seni ozod qilgan paytda, aslida eshikni ustiga qulflagan paytidir. Ichida yashaysan, lekin o‘z uyingda mehmon ham emassan. Sizningcha, X-Protokol’dan chiqishning kaliti bormi, yoki biz shu kalitning bir bo‘lagimizmi? Izohlarda ko‘rishaylik." #FalsafiyKiberpank #OzbekchaGopher #mustapha #ahmetdll #ahmetduzen #ahmetdüzen Telegram
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder