Dushunaviy Minimal: Borliqning Eng Xushmuomala Qulligi. Istanbul ustida, quyosh ham, bulutlar ham hukm o‘tkaza olmaydigan o‘sha tumanli, qo‘rg‘oshin ertalab… Soat rosa olti. Sardorning budilnik xonaning jimligini buyruqday yorib tashladi. Sardor turdi. Lekin bu, odamning yangi kunga uyg‘onishi emas, mashinaning tugmachasini bosganday edi. Uning ongi xuddi tun bo‘yi dam olmaganday, aksincha, qorong‘ida og‘ir yuklarni tashiganday zirqiraydi. Ko‘zini ochganda ko‘rgan hamma narsa – devorlar, buyumlar, chang bosgan oyna – uning uchun oddiygina "narsa" edi. Ularga bir ma'no qidirish, bir baho berish, "bu devorlar nega bunday rangda?" deb so‘rash… Mana bularning hammasi, Sardor allaqachon bankrot bo‘lgan "ong byudjeti" uchun ortiqcha xarajat edi.
Sardor, Dushunaviy Minimalning o‘sha bexatar, lekin bo‘g‘uvchi suvlarida suzardi. Avtobus oynasiga suyanib, tashqaridagi oqayotgan mashinalar, chopayotgan odamlar, reklama taxtalaridagi yolg‘on tabassumlar uning miyasiga urilib, qaytib ketardi. Miyasi avtopilot rejimiga o‘tgan edi: Faqat tirik qolish uchun kerakligini sez, ortig‘ini to‘s. Tahlil qilmoq, tanqid qilmoq, haqiqatni izlamoq… Bular energiya sarflar edi. Sardorning cho‘ntagidagi so‘nggi puli qanday bo‘lsa, miyasidagi so‘nggi uchqun ham kechqurun to‘laydigan ijara haqiga belgilangan edi. Madina bilan mana shu kulrang labirintning rosa o‘rtasida uchrashib qolishdi. Madinaning ko‘zlarida bir vaqtlar bo‘ronlar bo‘lgani bilinardi; lekin o‘sha bo‘ronlar o‘rnini sokin, chuqur bir tanishtirishga bo‘shatib bergan edi. Gaplashganlarida so‘zlar shunchaki "operatsion" edi. "Qalaysan?"ning javobi "Yaxshiman" emas edi aslida; "Men tizimni ishlatadigan darajada energiyam bor" demoq edi.
O‘sha kuni kechqurun, stol ustidagi jurnalda o‘sha sarlavhani – Dushunaviy Minimal – ko‘rishganda, Madinaning ovozi go‘rdek jim chiqdi: — Sardor, qara… Miyalarimiz bizni himoya qilish uchun emas, charchamaslik uchun o‘chirib qo‘yishyapti. Sardorning bergan bo‘sh javobi aslida bizning zamonamizning eng katta fojiasidir: — Ko‘p o‘ylasak charchaymiz. Shunaqasi oson. Qullik mana shu yerda boshlanadi. Bu qamoqxona – qaroqchi zo‘rlab qamagan emas, odam o‘z qo‘li bilan o‘z miyasiga qurib bergan "qulay" panjaradir. Madinaning ko‘zi yoshga to‘lganda, aslida u yo‘qotgan narsasining hasratini qilardi: odam bo‘lishning asosiy belgisi – so‘roq qilish qobiliyati. Ular narxlarga qarashardi, lekin qadrlarga emas; yangiliklar bosh harflarini ko‘zdan kechirishardi, lekin tagidagi aldanib qolishni sezmasdi. Chunki bir yolg‘onni ochish, bir "Ong Harorati" to‘g‘diradi. Harorat esa tizimni yondirib yuboradi. Ular esa faqat sovuq qolmoqchi, muzlamoqchi, tirik qolmoqchi edi. Sardor bilan Madina o‘sha kecha jimlikni tanlab, faqat o‘zlarini yopmadilar; aslida tizimning eng zo‘r, eng "xatosiz ishlaydigan" g‘ildiraklariga aylanib qolishdi. O‘ylashni tashlab, yashayapmiz deb o‘ylab, aslida yashashni tashlab, o‘ylayotgandek qilgan o‘sha chuqur, sokin uyquda adashib ketishdi.
"Dushunaviy Minimal – sizga tortiq qilingan eng xushmuomala qullikdir. Bu sizni charchatmaydi, og‘riqtirmaydi; faqat yo‘q qiladi. O‘z miyangizning avtopilotiga taslim bo‘lganingizda, rulda kim o‘tirganini so‘rashni to‘xtatasiz. Endi esa, mana shu 'eng kam ong' holatini parchalab tashlaydigan, sizni o‘sha qulay uyqudan siltab uyg‘otadigan ulkan bir ovoz ko‘tarilmoqda." O‘ylab qarasam, Sardor bilan Madinaning ichiga tushib qolgan bu ahvol aslida hammamizning hayotimizga bir oz tegib o‘tmaydimi? Odam ba’zida charchog‘ini oqlab qo‘yadi. Mana shu mavzu yuzasidan sizlarni fikrga chorlaydigan bir savol: “Odam, ‘ozroq qiynalay’ deb o‘zini yopib qo‘yganda, aslida ‘ko‘proq yashash’dan mahrum bo‘lib qoladimi? Yoki bu, chinakamiga tirik qolishning bir usulimi?”
Sizningcha, bu holat – himoya mexanizmshavqasiga, yoki ko‘rinmas qamoqxonami? Fikrlaringizni kutaman, klaviaturangizdan va miyangizdan to‘kilganlarni o‘qishga sabrim toqat qilmaydi. Musiqani bosaylikmi? Rus Harbiy Xori uslubida, SATB Xor va bo‘g‘uvchi Tenor yakkaxon. Qo‘shiq g‘amgin bir marshday boshlanadi; balalayka va akkordeonning g‘amgin ohangi Sardor bilan Madinaning o‘sha kulrang dunyosini tasvirlaydi. Ammo temp birdan uchib ketadi. Harbiy nog‘oralar va qalin mis cholg‘ulari (brass) qo‘shiladi. Tenor operadek kuch bilan “Uyg‘on!” deb qichqirganda, orqadagi ulkan bas-bariton xor xuddi yer ostidan kelayotgan bir xalqning ovoziy gumburlaydi. Rus xoriyning o‘sha intizomli, ammo portlashga tayyor energiyasi ‘Dushunaviy Minimal’ qamoqxonasining devorlariga balyozdek uriladi.
Mana, bu hikoyaning va “Dushunaviy Minimal”ning ruhiga juda mos, qadimdan qalbimizga joylashgan bir qo‘shig‘imiz bor. Keling, endi birga tinglaylik; balki uning so‘zlari, biz jim bo‘lgan joylarda gapirib qolar…
Dushunaviy Minimal – bu, ongning – ya’ni insanniki – eng past darajada ishlashi holati. Bu, ayniqsa, Energetik Minimalizm va Gomeostaz tushunchalari bilan bog‘liq. Odam o‘sha vaqtda faqat tez reaksiya berish, oddiy vazifalarni bajarish va katta xato qilmaslik uchungina yetarlicha aqliy quvvat sarflaydi. Dushunaviy Minimal – kapitalistik tuzumning o‘ziga kerakli fuqaroni tayyorlash usuli: itoatkor, charchagan, lekin ishlayveradigan odam. U qo‘zg‘olon ham qilmaydi, yaratmaydi ham; faqat tizim davom etishi uchun zarur bo‘lgan eng kam aqliy energiyani sarflaydi. Hozirgi hayotda bu holat “Avtopilot Rejimi” sifatida namoyon bo‘ladi – bu miyaning Axborot Haddan Ziqligiga qarshi ishlab chiqargan usuli.
Qo‘shiqning o‘sha ulkan energiyasi tugagach, jimlik endi avvalgiday kulrang emas; ko‘proq bir yong‘indan keyingi sokinlikka o‘xshaydi… Sardor bilan Madinaning ichiga tushib qolgan bu ahvol, shunchaki bir charchoq emas, balki “Borliqsizlik Rejimi”dir. Odam, “ozroq qiynalay” deb o‘zini yopib qo‘yganda, aslida og‘riqni his qilish qobiliyati bilan birga baxtni, isyonni va hayotning o‘zini ham tashlab qo‘yadi. Endi o‘sha savolni yana sizlarga tashlab ketaman: Bu holat – himoya mexanizmimi, ko‘rinmas qamoqxonami? Yoki tizimning bizni “ideal fuqaro” qilish uchun ishlatadigan eng makkor qurolimi? Va bir topishmoq: “Uni qancha ishlatsang, shuncha ozod bo‘lasan; qancha yashirsang, shuncha qul bo‘lasan. Energiya so‘radi, lekin ruhni to‘ydiradi. Tizim eng ko‘p qo‘rqadigan nosozlik, insonning eng katta xazinasi. Bu nima?” Fikrlaringizni kutaman. O‘z «Dushunaviy Minimal»ingizdan uyg‘onishga tayyormisiz? Yoki o‘sha xushmuomala qullikning jimligi sizga ko‘proq yoqadimi? #InsonVaSuniyIntelekt #OzbekchaGopher #mustapha #ahmetdll #ahmetduzen #ahmetdüzen
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder