Cheksiz skrollashning narigi tomoni: irodaning chirishi. Sardorning xonasi tashqi dunyoning shovqinidan xoli, sun’iy xira edi. Lekin bu jimlik taskindan emas, balki bir turdagi ruhiy vakuumdan kelardi. Sardor qo‘lidagi o‘sha yupqa, shisha va metal to‘rtburchakka — ya’ni raqamli dunyoning eshigiga — shu qadar chuqur ishq bilan bog‘lanib ketgan ediki, xonaning burchagidagi soyalarning harakatini ham sezmayotgandi. Ekran yorug‘ligi Sardorning yuziga xuddi otopsiya stoli chirog‘idek tushardi. Ko‘z qorachig‘i soniyasiga o‘nlab marta o‘zgarayotgan rangli piksellar ritmi bilan kichrayib-kattalashar, barmog‘i esa metronom ritmi bilan yuqoridan pastga sirg‘alardi. Bu Cheksiz Skrollash Davri edi. Bir tarkib tugaydi, o‘rniga boshqasi keladi; bir fikr so‘nadi, o‘rnini ma’nosiz tasvirlar to‘lqini egallaydi. Sardor shu oqim ichida oldinga siljidyapman deb o‘ylardi; aslida esa bir joyda, ruhiy botqoqda cho‘kib borardi.
Madina xonaning chekkasida turib, bu manzarani kuzatardi. U shunchaki tomoshabin emas, balki Sardorning ongi ichiga joylashgan, tizimning ishlashini tushunadigan o‘sha “ogohlantiruvchi” edi. Madi nazarida rahm-shafqat yo‘q edi; faqat alamli tiniqlik bor edi. Sardorning irodasi, xuddi oftob ostida eriydigan haykaldek, bu tinimsiz ma’lumot oqimida o‘z shaklini yo‘qotardi. Madina sekin qadamlar bilan Sardorning orqasiga o‘tdi va pichirlashi xonaning havosini muzdek kesdi: — “Sardor, sen chindan ham bu yerdan nimani qidiryapsan? Qanday bo‘shliqni, qanday unutishni, qanday qochishni bu shisha ortida topishni umid qilyapsan?”
Sardor javob bermadi. Lablari quruq, tomog‘i bo‘g‘ilib qolgandi. Aslida u qidirayotgan narsa — bu izlanishning o‘zi edi. Tizim unga majburan o‘rnatgan o‘sha Kosmik Turg‘unlik — ya’ni Inertsiya — uning ruhiga zahar bo‘lib singib ketgan edi. Sardor tizimni bir “Yaratgan Me’mor” qurgan simulyatsiya deb his qilmasdi; u o‘zini erkin shaxs deb bilardi. Lekin bu erkinlik chegaralari algoritmlar bilan chizilgan, va chegara buzilganda jazosi “raqamli ko‘rinmaslik” bo‘lgan xayoldan iborat edi. Madina Sardorning qo‘lidan bilagidan ushladi. Uning teginishi Sardorning raqamli transini yirtgan xanjar edi. Telefonni ohista ammo qat’iy kaftidan oldi. Ekranning bir zumda qorong‘iga g‘arq bo‘lishi bilan xonadagi haqiqat, xunuk va yalang‘och holatda Sardorning ustiga cho‘kdi.
— “Inertsiya”, dedi Madina, go‘yo bir sirni oshkor qilayotgandek. “Seni o‘ldirmayaptilar, Sardor. Seni o‘zlariga aylantiryaptilar. Sening o‘sha ‘bo‘m-bo‘sh’ his qilgan onlaring — tizimning sening ongingda ochgan bo‘shliqlari. O‘sha yerga o‘z kodlarini, o‘z iste’mol ishtiyoqlarini, o‘z ‘jamoaviy itoat’ formulalarini ukol qilishyapti. Sen hozir inson bo‘lishdan chiqib, ma’lumotni qayta ishlovchi passiv protsessorga aylanyapsan.” Sardorning miyasida yillar davomida bosib kelgan o‘sha chuqur faryod nihoyat portladi. Bu o‘z passivligidan nafratlanishning, o‘sha “qila olmaslik”, “harakat qila olmaslik” holatining aksi edi. U “Jamoaviy itoat manbai” deb atayotgan narsa tashqaridagi ulkan tuzum emas; bu har bir shaxsning o‘z irodasini “sodda bo‘lgani uchun” chetga surib qo‘ygan o‘sha kichkina, sokin qabul qilishlar edi.
Sardor birinchi marta oynada o‘ziga qaradi. Ko‘rgan odam dizayner, yosh yoki umidli shaxs emas edi. Ko‘rgan odam — o‘z xohishlarining me’morchiligi tomonidan qurilgan kamera edi. Madinaning qo‘llari Sardorning yelkalariga bosim o‘rnatdi. Bu bosim alamli edi, lekin kerakli edi. Chunki uyg‘onish doim silkinish bilan boshlanadi. — “Endi”, dedi Madina, “o‘sha telefonni qo‘lingga olib-olmasi orasidagi o‘sha kichkina, mikrosoniyani his qil. Mana o‘sha yer — sening yagona haqiqiy erkinlik maydoning. O‘sha ondagi narsalardan tashqari hamma narsa — Me’mor sen uchun yozgan ssenariy.” Sardor ekranning qorong‘i oynasiga qaradi. O‘z aksini ko‘rdi. Aksiga o‘ziga notanish odamning ko‘zlari bilan tikilardi. Shu onda tushundi: X-Protokol faqat tashqi bosim emas, balki shaxsning o‘z irodasini “sekinlatish” san’ati edi. Va u bu san’atning eng ishtiyoqli shogirdlaridan biri edi.
“Sizning irodangiz, bir mashinaning tishli g‘ildiraklari orasida asta-sekin eskilmoqda. ‘Faqat yana 5 daqiqa qaray qolay’ deganda, o‘sha ko‘rinmas Inertiya xanjari sening ongingga bir mil chuqurroq botadi. Sardor o‘sha kechada shunchaki telefonni qo‘ymadi; balki ongidagi o‘sha cheksiz tushdan uyg‘onishning birinchi azobini his qildi. Xo‘sh, siz-chi? Siz chindan ham uyg‘onmisiz, yoki tizim sizning o‘rningizga tush ko‘rishiga yo‘l qo‘yyyyapsizmi?” Hurmatli tinglovchilar, ko‘rib turganingizdek Sardor va Madi hikoyasi bizga Inertsiya nima ekanligini ko‘rsatyapti: shaxsiy irodaning sekinlatilishi va Jamoaviy IToat Manbai ga majburan bog‘lanish.
Endi, bu mavzuga juda bog‘liq, qadimdan yaratilgan bir qo‘shig‘imiz bor. Bass va Riq ritmi tobora qamchilaydigan tempga tushganda, akkordeonning teksturali ohanglari va bag‘lamaning ritmik jo‘rligi irodaning uyg‘onishini operali xalq dostoniga aylantiradi; ishtiyoq temp bilan birga faryod darajasiga ko‘tariladi. Keling, hamma birgalikda qo‘shiqni tinglaylik…
Inersiya tushunchasi — bu Kosmik To‘xtalish orqali odamning irodasini sustlatish va uni “Kollektiv Itoatsizlik Manbai” ichida qolishga majburlashdir. Bu yerdagi “inersiya” shunchaki harakatsizlik emas, bu — fikriy sustlashish, irodaning algoritmik uyqusizlantirilishi. Hamma birda hushyor-u, lekin hech kim rostdan ham ongli emas. Inersiya — mana shu uyquning o‘zi. Senan so‘ray: o‘sha “to‘xtab qolgan” lahzalarda — ekran seni ushlab turgan damlarda — sen aslida nimani qidiryapsan?
“Qo'shiqni eshitganingizdan keyin sizga bir topishmoq qoldiryapman: Topishmog'imiz shu yerda tursin, izohlarda javobingizni kutyapman: Vaqtni yutadi lekin hech qachon o'tmaydi. Seni harakatga keltiradi lekin joyingdan bir qadam ham uzoqlashtirmaydi. Tashqaridan qaraganga ‘band’, ichkaridagiga ‘o‘lik’ bo‘lib ko‘ringan o‘sha g‘alati holat nima?” “Siz, shu cheksiz oqimning ichida yashayapsizmi, yoki oqimni to‘xtatadigan irodani o‘z qo‘lingizda ushlab turibsizmi? O‘sha ekranni o‘chirgan paytingizda nima his qildingiz? Iqrorliklaringizni kutyapman.” #KiberpankHikoya #OzbekchaGopher #mustapha #ahmetdll #ahmetduzen #ahmetdüzen Telegram
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder